Lakić Đorović: Logori za ratne zarobljenike u Srbiji 1991-1992. i 1995-1996. godine (I deo)

Od oktobra 1991. godine do sredine avgusta 1992. godine, JNA – Vojna bezbednost je u Srbiji formirala 6 zarobljeničkih logora za Hrvate i druge nesrbe iz Hrvatske.

Od kraja jula 1995. do 10. aprila 1996. godine, Državna bezbednost (DB) Srbije i Ministarstvo unutrašnjih poslova (MUP) Srbije formirali su dva zarobljenička logora u Srbiji, za Bošnjake sa prostora Žepe, Srebrenice i okolnih mesta severo-istočne Bosne i Hercegovine.

Zarobljenički logori za Hrvate i druge nesrbe iz Hrvatske

Krajem septembra 1991. godine, državni i vojni vrh ondašnje SFRJ/SRJ, odlučio je da na području Republike Srbije, u Vojvodini, oformi logore za Hrvate i druge nesrbe sa područja Republike Hrvatske (RH), koje su vojne jedinice Jugoslovenske narodne armije (JNA) i pobunjeničke oružane snage Srba iz RH uz pomoć Snaga JNA, zarobile na prostoru Srpske Autonomne Oblasti Slavonija, Baranja i Zapadni Srem (SAO SBSZ) i držale u više objekata toga područja inprovizovanih u zatvore.

Zarobljeni Hrvati i drugi nesrbi sa područja SAO SBZS, uglavnom su bili nenaoružani civili, koji nisu bili pripadnici Hrvatskih oružanih snaga, niti su na bilo koji način sudelovali u oružanim sukobima sa srpskim oružanim snagama SAO SBZS i JNA.

Svakako, među zarobljenima je bio i neznatan broj pripadnika hrvatskih oružanih snaga (Hrvatske Vojske, Zbora narodne garde, Hrvatske policije i parapolicijskih i paravojnih snaga pod njihovom kontrolom).

Većina Hrvata i drugih nesrba, zarobljeni su tokom oružanih operacija JNA u Vukovaru, Osijeku i okolnim naseljima.

Gardijska brigada i druge vojne, uglavnom specijalne jedinice JNA, iz sastava “Operativne grupe Jug”, pod komandama pukovnika MM i majora VŠ, nakon zauzimanja Vukovara, zatvorili su gotovo sve hrvatske muškarce, kao i desetine žena, civila koji nisu izbegli u RH, već su ostali u svojim domovima na području SAO SBZS.

Najveći broj zarobljenih, JNA i pripadnici Teritorijalne odbrane (TO) SAO SBZS, držali su u prostorijama vukovarskog trgovinskog preduzeća Velepromet i u vukovarskoj bolnici. U bolnici su, kao zarobljenike, držali sve zatečene Hrvate i druge nesrbe – medicinsko osoblje, bolesnike i ranjenike.

Pisanu odluku o formiranju zarobljeničkih logora na teritoriji Srbije, prema tvrdnjama oficira tajnih službi JNA (Vojne službe bezbednosti i drugih), doneo je Veljko Kadijević, general armije, kao ondašnji savezni sekretar za narodnu odbranu, odnosno čelnik Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu (SSNO) uz prethodnu saglasnost srpskog dela državnog i vojnog rukovodstva ondašnje SFRJ-SRJ.Odluka je doneta u formi pisane vojne naredbe, najverovatnije oko 30. septembra 1991. godine.

Izvršenje naredbe o formiranju zarobljeničkih logora, Kadijević je naredio Aleksandru Vasiljeviću, general-majoru, ondašnjem načelniku Uprave bezbednosti (UB) SSNO.

Po pismenim, i uglavnom usmenim naređenjima generala Vasiljevića, o formiranju i radu svih zarobljeničkih logora u Srbiji, starali su se, skoro isključivo, oficiri, podoficiri i civili tajnih službi i njima podređeni oficiri i podoficiri Vojne policije ondašnje JNA.Komandno-rukovodeće dužnosti, Vasiljević je poverio oficirima UB SSNO.Neke zadatke poveravao je general-majoru Simeonu Tumanovu, kao njegovom zameniku na dužnosti načelnika UB SSNO.

U izvršenju konkretnih zadataka i proveri iskaza zarobljenika za koje su ocenili da su pripadnici hrvatskih ili drugih (inostranih) tajnih službi, Vasiljević i njegovi saradnici, uključivali su pripadnike ondašnjih Kontraobaveštajnih grupa (KOG) JNA.

Iz dokaza izvedenih u suđenjima Mrkšiću, Šljivančaninu i drugima za ratne zločine na Ovčari i drugim mestima područja Vukovara, odnosno SAO SBZS, nesumnjivo proizilazi da je – za ispitivanja zarobljenika osumnjičenih za ubistva i druge ratne zločine i njihovo odvođenje i držanje u zarobljeničke logore, general Vasiljević oformio i angažovao 3 grupe pripadnika tajnih službi (Vojne službe bezbednosti i drugih), KOG-a i Vojne policije JNA.

Koordinaciju i nadzor njihovog rada, Vasiljević je lično vršio.O svemu važnijem u ispitivanju zarobljenika, postupanju prema njima, formiranju i radu logora, Vasiljević je lično izveštavao Kadijevića, kao saveznog sekretara za odbranu i naredbodavca za formiranje logora.

Prvu grupu činili su pripadnici Uprave bezbednosti (UB) SSNO, među kojima aktivni pukovnici -RR, ST, BK, BM (načelnik Obaveštajno tehničkog centra Vojne bezbednosti (u Beogradu, u Ustaničkoj ulici),pukovnik u penziji – BV (sa konspirativnim imenom – pukovnik B), kapetani I klase – SS i BK, poručnik ZC (prema nekim izvorima – trenutno na tajnim zadacima u Nemačkoj; prema drugim izvorima likvidiran jer je pokušavao da ucenjuje neke od predvodnika akcija u RH; pukovnik BV zvani B, pričao mi je da je ZC ” živ i zdrav i da se,posle više godina, radi zastrašivanja nekih glavnih šefova, pojavio na sahrani pukovnika ….” ), zastavnik MS, zastavnik M, kriminalistički tehničar i drugi pripadnici Kriminalističko-tehničkog odeljenja UB SSNO i drugi pripadnici UB SSNO.Grupu je predvodio pukovnik ST, a prema nekim izvorima – BV (“pukovnik B”).

Drugu grupu činili su oficiri, podoficiri i civilna lica Organa Vojne bezbednosti (VB) Prve armije, među kojima general-major MB, kao komandujući i koordinator te grupe, pukovnik LjP,kao zamenik generala MB (pukovnika LjP su nešto kasnije likvidirali pri letu u helikopteru nad Kopaonikom, jer je u specijalnoj misiji, po zadatku Kadijevića, otkrio grupu oficira tajnih službi JNA koja je, iz specijalnog skladišta u Batini na Dunavu, prisvojila ogromne količine zlata, deviza, uglavnom nemačkih maraka koje su u omote Krašovih čokolada pakovali osuđene ubice iz Sremske Mitrovice, koje su oficiri nakon toga likvidirali i pokopali u tajne grobnice), pukovnik NB (predvodnik grupe za diverziona dejstva na prostoru Hrvatske), pukovnik PV, major DM, SK,major pravne službe iz Odeljenja bezbednosti Prve armije, potpukovnik J sa nadimkom Ž, oficir bezbednosti iz logističkog organa Prve armije, zastavnik BK, stariji vodnik Vojne policije ZĐ, civilno lice MV zvani M (vozač iz Pančevačkog centra za obuku kadrova Vojne bezbednosti, saradnik VB) i, mnogi drugi, među kojima i svi ondašnji pripadnici Odeljenja kriminalističko-tehničke službe Organa bezbednosti Prve armije.

Treću grupu predvodio je VŠ, a činili su je oficiri i podoficiri Gardijske Brigade i drugih, specijalnih jedinica Operativne grupe Jug i Operativne grupe Sever, među kojima pukovnici – K i GR (koji je delovao sa grupom u Belom Manastiru), major V (oficir vojne bezbednosti iz brigade JNA u Sremskoj Mitrovici, poreklom iz Zenice), kapetan I klase SB (koji je sa pukovnikom BV, zvanim pukovnik B, evakuisao zarobljene iz Veleprometa), poručnik pravne službe i oficir vojne bezbednosti SJ iz Gardijske brigade JNA (sadašnji sudija, često predsedavajući sudećeg veća u predmetima ratnih zločina Apelacionog suda u Beogradu, lično je sudelovao u skrivanju ubijenih zarobljenika u tajne grobnice, odnosno u potapanju u Dunav i Savu; prema svedočenju BV, zvanog pukovnik B, sadašnji sudija SJ je bio zadužen za sačinjavanje zapisnika o likvidacijama odnosno skrivanju ubijenih zarobljenika), i drugi oficiri i podoficiri Vojne bezbednosti i Vojne policije JNA iz vojnih jedinica operativnih grupa Jug i Sever i iz Gardijske Brigade.

Uz ove tri grupe, samovoljno, bahato i preteće nasilno, delovao je Željko Ražnatović Arkan sa njegovim grupama, kao i lokalni Srbi, organizovani kao novoformirana Srpska policija SAO SBZS i jedinice i borbene grupe srpske, novoformirane TO SAO SBZS.

Od oktobra 1991. godine do sredine avgusta 1992. godine, JNA – Vojna bezbednost je u Srbiji formirala 6 zarobljeničkih logora, i to:

  • Logor u Begejcima – od 01. oktobra do 21.novembra 1991. godine;
  • Logor u Stajićevu – od 18. novembra do 21. decembra 1991. godine;
  • Logor u Sremskoj Mitrovici ( u prostorijama Kazneno-popravnog zavoda) – od 18. novembra 1991. do 13. avgusta 1992. godine;
  • Logor u Nišu ( u prostorijama Vojnog zatvora u Nišu i prostorijama Kazneno-popravnog zavoda u Nišu) – od 18. novembra 1991. do 26. februara 1992. godine;
  • Logor u Vojno-istražnom zatvoru (VIZ) u Beogradu, pri Vojnom sudu u Beogradu, u ulici Ustanička broj 29, – od oktobra 1991. do 13.avgusta 1992. godine, i
  • Logor na Banjici u Beogradu, u podzemnim objektima Instituta bezbednosti ( nedaleko od Vojno medicinske akademije u Beogradu, na Banjici, – od oktobra 1991. do 13.avgusta 1992. godine.

Kroz ove logore je prošlo, ispitivano i držano oko 7.000 zarobljenika.

1. Logor u Begejcima – od 01. oktobra do 21.novembra 1991. godine

Begejci su selo u opštini Žitište, 6 kilometara severo-istočno od Žitišta (a 23 kilometra severoistočno od Zrenjanina prema Srpskom Itbeju – rumunskoj granici). Logor se nalazio na jednom od salaša, izvan sela, u prizemnoj zgradi površine 50 x 10 metara, izgrađenoj pre 70 godina, kao staja (štala) za uzgoj krupne stoke. Uz zgradu su postavljeni poljski klozeti, a uski krug oko zgrade bio je ograđen bodljikavom žicom.Oko žice su bili vojni policajci, kao logorski stražari.Na ulazu u logor, bili su vojni policajci sa mitraljeskim gnezdom. Zarobljenici su spavali na slami. Hrana je hila loša. Svakodnevno su vođeni na ispitivanje, a čuvari su ih brutalno premlaćivali palicama, kundacima, motkama.

U ovom logoru, kao privremenom i prolaznom, držano je i ispitivano oko 750 zarobljenika. Većina njih je 18. novembra 1991. godine, premeštena u logor u Stajičevu kod Zrenjanina.Prvi komandant logora u Begejcima bio je potpukovnik NP, oficir Vojne bezbednosti (ranije je bio i načelnik Vojne ekonomije u Zrenjaninu, stradao je pod veoma sunjivim okolnostima). Posle njega, komandant logora je bio potpukovnik MŽ, oficir Vojne bezbednosti i pripadnik jedne od KOG.

Preživeli logoraši sećaju se imena i nadimaka nekih od ispitivača i stražara u ovom logoru: SS, SS, DV, KD, kapetan GR (kasnije je bio upravnik VIZ-a, pri Vojnom sudu u Beogradu (u Ustaničkoj 29) i upravnik Centralnog zatvora u Beogradu, u Bačvanskoj ulici), zastavnik prve klase V, B, V, G, Z, Š, R, Lj – brica, i drugi. U logoru Begejci, od 21. oktobra do 19. novembra 1991. godine, kao ispitivač-istražitelj, boravio je i BV, sa pseudonimom pukovnik B.

Zarobljenici koji su držani u ovom logoru imenovani su u krivičnoj prijavi Udruge Vukovar 1991. (iz RH,Vukovar, ulica Domovinskog rata 48/18), koja je u Tužilaštvu za ratne zločine Srbije, primljena 22. maja 2008. godine.

2. Logor u Stajićevu – od 18. novembra do 21. decembra 1991. godine

Stajićevo je selo u opštini Zrenjanin, 13 kilometara južno od Zrenjanina, odnosno 4 kilometra južno od Ečke.Zarobljenici su čuvani u više štala lokalne poljoprivredne zadruge (farma goveda).Štale i nevelik prostor oko njih bili su ograđeni bodljikavom žicom, a čuvari su bili vojni policajci sa službenim čuvarskim psima.Vojni policajci su neprekidno bili i u štalama, među zarobljenicima.


Nekadašnji logor Stajićevo blizu Zrenjanina

Prvih dana nije bilo nikakvog sanitarnog čvora, niti vode za piće. Kasnije su vodu donosili u plastičnim bačvama.Zarobljenici su prvih dana sedeli na betonu, vezani žicom ili plastičnim kanapima, a kasnije su, kao prostirku dobili slamu ili pocepana ćebad.Svakodnevno su ispitivani, pri čemu su premlaćivani i zastrašivani.Hrana je bila veoma loša i nedovoljna, tek za preživljavanje.Zarobljenici su odvođeni na prinudni rad za najteže i opasne fizičke poslove.

U logoru su ubijeni Branko Koh, Ivan Kamerla i Ivan Kunac, a mnogi zarobljenici su
zadobili teške i po zdravlje i život opasne povrede.

Komandant logora je bio potpukovnik MŽ, oficir Vojne bezbednosti i pripadnik jedne od KOG.Preživeli logoraši sećaju se imena i nadimaka nekih od ispitivača i stražara u logoru: BM, ĐLj, NV, T, R, M, B, kapetan ĐI, kapetan C, KM i drugi.

Zarobljenici koji su držani u ovom logoru imenovani su u krivičnoj prijavi Udruge Vukovar 1991. iz RH,Vukovar, ulica Domovinskog rata 48/18, koja je u Tužilaštvu za ratne zločine Srbije, primljena 22. maja 2008. godine.

3. Logor u Sremskoj Mitrovici ( u prostorijama Kazneno-popravnog zavoda) – od 18. novembra 1991. do 13. avgusta 1992. godine

Logor u Sremskoj Mitrovici bio je unutar Kazneno-popravnog zavoda (zatvora) u Sremskoj Mitrovici.Sam zatvor opasan je zidovima, sa bodljikavom žicom na njima.Zarobljenici, njih oko 1.800, dovoženi su autobusima do ulaska u zatvor, a zatim su morali proći kroz špalir vojske, policajaca i čuvara, koji su ih udarali palicama, rukama i nogama po cijelom tielu.

Načelnik UB SSNO, general-major Aleksandar Vasiljević, za komandanta logora u Sremskoj Mitrovici odredio je JM, pukovnika Vojne bezbednosti iz UB SSNO.Pukovnik M se potpisivao kao komandant logora, a ne komandant sabirnog centra.

Zarobljenicima su odmah oduzeti svi vredniji predmeti i novac. Neki zatvorenici su dobili potvrde o tome, sa potpisom komandanta logora majora ZR, oficira Vojne bezbednosti.Oduzete stvari im nikada nisu vraćene.

Po 160 zarobljenika držano je u prostorije zatvora površine 30 x 6 metara.U početku su spavali na podovima a zatim su dobili dušeke.Neki zarobljenici su držani, izolovani u samicama.Zarobljenici su svakodnevno ispitivani, pri čemu su ih tukli i ispitivači i čuvari.Često su premlaćivani pred ostalim zarobljenicima, radi zastrašivanja ostalih i radi iznude priznanja o navodnim zločinima nad Srbima, ili davanja izjava u određenom pravcu.Dugo vremena su zarobljenici bili u svojoj, pohabanoj odeći, a kasnije im je data radna odeća JNA. Hrana je bila loša i nedovoljna.

U logoru su ubijeni Božo Kelava i Đuro Tvorek.Mnogi zarobljenici su zadobili teške, po život i zdravlje opasne povrede.

Komandant logora je bio major ZR, oficir Vojne bezbednosti. Zarobljenici se sećaju nekih imena i nadimaka ispitivača i čuvara: DV, KD, SS, CM, GS, KM, kapetan Đ, KM, LM, VĐ, T, zastavnik M, T, P, R, C, Š, B, B, V, B, Š.

Ispitivanja zarobljenika osumnjičenih za ubistva i druge ratne zločine prema Srbima i pripadnicima JNA i saslušanja navodnih svedoka, vršili su poručnici pravne službe MŠ i BS, istražne sudije Vojnog suda u Beogradu, u prisustvu majora pravne službe VM, zamenika Vojnog tužioca pri Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu.

U nekoliko slučajeva ispitivanja zarobljenika okrivljenih za ubistva i druge zločine, gde je po zakonu bila nužna odbrana, u januaru i februaru 1992. godine, branioci po službenoj dužnosti bili su kapetani I klase pravne službe RK (tada iz Pravobranilaštva Prve armije, pre toga istražni sudija Vojnog suda u Beogradu, a posle toga predsednik Vojnog suda u Beogradu) i Lakić Đorović (autor ovoga teksta, tada na službi u Odeljenju za propise Pravne uprave SSNO).Đorović je, između ostalih bio branilac po službenoj dužnosti, zarobljeniku Zlatku Zaobornom, kojem je jedna noga bila amputirana iznad kolena.

Po zahtevu oficira bezbednosti, u više navrata, istražni sudija ŠM je dozvoljavao Srbima iz SAO SBZS i drugima iz zatvora da ulaze među zarobljenike i da ih premlaćuju, radi prisiljavanja na priznavanje navodnog učešća u ubijanju Srba iz Hrvatske ili drugih zločina.

Većina zarobljenika iz ovoga logora razmenjena je po principu “svi za sve”, a po sporazumu koji je u ime Savezne vlade SFRJ, u Švajcarskoj potpisao general Vojvodić, ondašnji načelnik Vojno-medicinske akademije.

Zarobljenici koji su držani u ovom logoru imenovani su u krivičnoj prijavi Udruge Vukovar 1991. iz RH,Vukovar, ulica Domovinskog rata 48/18, koja je u Tužilaštvu za ratne zločine Srbije, primljena 22. maja 2008. godine.

4. Logor u Vojno-istražnom zatvoru (VIZ) u Beogradu, pri Vojnom sudu u Beogradu, u ulici Ustanička broj 29, – od oktobra 1991. do 13.avgusta 1992. godine,

Nekoliko desetina zarobljenika iz Logora u Sremskoj Mitrovici, odvedeno je i držano u Vojno-istražnom zatvoru (VIZ) u Beogradu. Zarobljenici kojima je suđeno u Vojnom sudu u Beogradu, izolovani su od svih ostalih i držani su u prostorijama na prvom i drugom spratu VIZ-a.

Šest zarobljenika je osuđeno na smrtnu kaznu, od strane sudskog veća kojim je predsedavo major DD, ranije zamenik Tužioca u Rumi, koji je, kao saradnik Vojne bezbednosti, primljen u pravnu službu JNA, a potom i izabran za sudiju Vojnog suda u Beogradu. U žalbenom postupku, ove presude su ukinute i predmeti vraćeni na ponovno suđenje.Deset zarobljenika je osuđeno na kazne zatvora u trajanju od 6 do 20 godina.

5. Logor u Nišu (u prostorijama Vojnog zatvora u Nišu i prostorijama Kazneno-popravnog zavoda u Nišu) – od 18. novembra 1991. do 26. februara 1992. godine

Oko 200 zarobljenika u ovom logoru, bili su smešteni u jednom krilu zgrade zatvora, u prizemlju i na prva dva sprata.U sobama je držano po 50 zarobljenika sa metalnim krevetima na sprat.U toku dana sprovođeni su da obeduju, u trpezariju zatvora.Obedovanje su morali da završe u veoma kratkom vremenu, tako da mnogi nisu stigli da pojedu ni ono malo oskudne i loše hrane, te su bili gladni i iscrpljeni.

Preživeli logoraši smatraju da su uslovi u ovom logoru bili najteži, a da su zarobljenike u njemu najsurovije premlaćivali i mučili radi iznude priznanja i davanja iskaza u određenom pravcu.Među ostalima, u ovom je loguru, 9 meseci 1991. godine, bio i zarobljenik TP, od kojeg su batinanjem i mučenjem iznudili lažno priznanje – da je ubio trojicu zarobljenih pripadnika JNA. 2010. godine, P jr uhapšen po raspisanoj poternici kao osumnjičeni protiv kojeg je doneto rešenje o sprovođenju istrage zbog osnovane sumnje da je u Borovu naselju u Hrvatskoj, u novembru 1991., kršeći pravila međunarodnog prava, iz automatske puške pucao na ranjenike i ubio najmanje dva vojnika, a jedini preživeli, desetar BG, ubrzo je podlegao zadobijenim povredama i umro u bolnici u Vukovaru.

Komandant logora u Nišu je bio pukovnik Vojne bezbednosti, meni nepoznatog imena i prezimena.Zarobljenici se sećaju imena i nadimaka ispitivača i čuvara: DT, zastavnik, čuvar; SC, zastavnik, čuvar; R; Đ; R; R i drugi.

Zarobljenici koji su držani u ovom logoru imenovani su u krivičnoj prijavi Udruge Vukovar 1991. iz RH,Vukovar, ulica Domovinskog rata 48/18, koja je u Tužilaštvu za ratne zločine Srbije, primljena 22. maja 2008. godine.

6. Logor na Banjici u Beogradu, u podzemnim objektima Instituta bezbednosti ( nedaleko od Vojno medicinske akademije u Beogradu, na Banjici, – od oktobra 1991. do 13.avgusta 1992. godine

U ovom logoru su držani i ispitivani desetine zarobljenika koji su prebegli iz JNA u hrvatske oružane snage, Zbor narodne garde ili hrvatsku policiju, odnosno hrvatske tajne službe.Prema ovim zarobljenicima, osim iznude priznanja o navodnim zločinima nad Srbima i pripadnicima JNA, pripadnici Vojne bezbednosti i Državne bezbednosti (DB) Srbije, primenjivali su posebne metode ispitivanja sa kompromitovanjem i prisiljavanjem zarobljenika da sarađuju sa tajnim službama JNA i DB Srbije.

U Beogradu, 30.april 2015. Đorović Golubov Lakić
potpukovnik pravne službe JNA u penziji

Advertisements